Na czym polega rollup
Ethereum mainnet ma ograniczoną przepustowość. Każdy blok mieści określoną ilość danych i obliczeń, a im więcej użytkowników konkuruje o miejsce, tym wyższe opłaty. Rollup wychodzi z tego ograniczenia, przenosząc większość pracy na zewnątrz.
Sekwencer rollupu zbiera transakcje od użytkowników, wykonuje je offchain, a następnie publikuje skompresowane dane lub dowód poprawności na Ethereum. Sieć główna służy jako warstwa rozliczenia i dostępności danych — nie musi jednak wykonywać każdej transakcji z osobna.
Dla użytkownika rollupu transakcja wygląda podobnie jak na Ethereum: adres, portfel, gaz, potwierdzenie. Różnica jest w modelu kosztów — opłata za miejsce na Ethereum jest rozdzielona na dziesiątki lub setki transakcji, więc każda z nich płaci ułamek tego, co kosztowałaby bezpośrednio na mainnecie.
Optimistic rollup i ZK rollup — dwa modele
Optimistic rollup domyślnie zakłada, że transakcje są poprawne. Sekwencer publikuje paczki transakcji na Ethereum, a sieć daje obserwatorom okno czasowe — zwykle kilka dni — na zakwestionowanie błędnej partii. Jeśli nikt nie wniesie skutecznego dowodu oszustwa (fraud proof), transakcje stają się ostateczne. Arbitrum i Optimism to przykłady optimistic rollupów.
ZK rollup publikuje kryptograficzny dowód ważności (validity proof) razem z danymi. Ethereum może matematycznie sprawdzić ten dowód bez powtarzania każdej operacji. Ostateczność jest szybsza, bo nie trzeba czekać na okno challengu. Przykłady: zkSync Era, Starknet, Scroll, Polygon zkEVM.
Wybór między tymi modelami przekłada się na czas wypłaty środków z rollupu z powrotem na Ethereum. W optimistic rollupach wbudowany mechanizm wyjścia trwa kilka dni (choć płatne mosty pozwalają to obejść). W ZK rollupach finalizacja jest szybsza, ale wymaga skutecznego generowania dowodów po każdej partii.
Optimistic vs ZK rollup
- Weryfikacja poprawności
- Optimistic: okno challengu i fraud proof. ZK: dowód matematyczny (validity proof) weryfikowany przez Ethereum.
- Czas finalizacji na L1
- Optimistic: kilka dni (natywne wyjście). ZK: zwykle kilka godzin po wygenerowaniu dowodu.
- Koszt obliczeniowy
- Optimistic: niższy koszt po stronie sekwencera. ZK: generowanie dowodów wymaga dużych zasobów obliczeniowych.
- Kompatybilność z EVM
- Optimistic: pełna kompatybilność z EVM jest łatwiejsza. ZK: kompatybilność z EVM możliwa, ale technicznie trudniejsza.
- Przykłady
- Optimistic: Arbitrum, Optimism, Base. ZK: zkSync Era, Starknet, Scroll, Polygon zkEVM.
Data availability — klucz do bezpieczeństwa
Bezpieczeństwo rollupu zależy od tego, gdzie i jak dostępne są dane transakcji. Jeśli dane są publicznie dostępne na Ethereum, każdy może samodzielnie odtworzyć stan rollupu i wyjść ze środkami nawet wtedy, gdy operator przestanie działać.
Rollupy publikujące dane bezpośrednio na Ethereum (jako calldata albo blob po EIP-4844) mają najsilniejszy model data availability. Alternatywne podejścia — takie jak komitety dostępności danych (DAC) albo zewnętrzne sieci DA — redukują koszty, ale wprowadzają dodatkowe zaufanie lub kompromisy bezpieczeństwa.
L2BEAT klasyfikuje rollupy między innymi według tego kryterium. Warto sprawdzić tę klasyfikację przed przeniesieniem większych środków na konkretny rollup.
Sequencer, most i uprawnienia upgrade
W większości rolupów sekwencer to centralny podmiot decydujący o kolejności transakcji. Może to wpływać na dostępność i kolejność transakcji (MEV na poziomie L2). Niektóre rollupy pracują nad zdecentralizowanym sekwencowaniem — np. przez based sequencing.
Most między L1 a L2 to krytyczny element modelu bezpieczeństwa. Środki zablokowane po stronie Ethereum są zarządzane przez kontrakt mostowy. Jeśli ten kontrakt ma możliwość upgrade'u przez administracyjny multisig bez timelocka, zaufanie do rollupu jest niższe, niż sugeruje sama technologia ZK lub optimistic.
Sprawdź, kto kontroluje uprawnienia do zmiany smart kontraktów rollupu. Wielodniowy timelock i zdecentralizowany multisig to sygnały wyższego bezpieczeństwa. Brak timelocka oznacza, że operator może jednorazową decyzją zmienić reguły gry.
Co sprawdzić przed użyciem rollupu
- Gdzie są publikowane dane transakcji: Ethereum (calldata/blob), DAC czy zewnętrzna sieć DA.
- Który model weryfikacji: optimistic (fraud proof + okno challengu) czy ZK (validity proof).
- Kto kontroluje sekwencer i czy istnieje mechanizm awaryjnego wyjścia.
- Czy kontrakt mostowy ma timelock i jak długi.
- Jaka jest klasyfikacja ryzyka na L2BEAT.
- Czy portfele, explorer i RPC działają stabilnie.
Tania transakcja nie opisuje modelu bezpieczeństwa
Niska opłata na rollupie wynika z innego modelu wykonania — nie z wyższego bezpieczeństwa. Sprawdź data availability, model mostu, uprawnienia upgrade i klasyfikację ryzyka na L2BEAT przed przeniesieniem większych środków.